DOI: 10.31811/ojomus.1934982 ISSN: 2536-4421

Rast makamı repertuvarında kürdî perdesi kullanımı: XVII–XIX. yüzyıllar karşılaştırmalı bir inceleme

Mehmet Nuri Parmaksız, Hüseyin Sari
Show PDF Cite
Bu çalışma, rast makamı repertuvarında segâh perdesi yerine kürdî perdesinin kullanıldığı örnekler üzerinden nazarîyat ile tarihsel kompozisyon ve icrâ pratiği arasındaki ilişkiyi repertuvar temelli veriler ışığında incelemektedir. XVII., XVIII. ve XIX. yüzyıllara ait rast makamında bestelenmiş toplam 86 eser doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilmiştir. Araştırma karma yöntemli bir tasarıma dayanmaktadır; nicel boyutta kürdî perdesinin eser ve ölçü düzeyindeki kullanım sıklıkları istatistiksel olarak değerlendirilmiş; nitel boyutta ise perdenin makam seyri içindeki işlevsel konumu incelenmiştir. Bulgular, kürdî perdesi kullanımının XVIII. yüzyılda en yüksek düzeye ulaştığını; XVII. yüzyılda belirgin bir görünüm sergilediğini, XIX. yüzyılda ise repertuvar hacmi artmasına rağmen oransal olarak azaldığını ortaya koymaktadır. Türler bakımından kullanımın saz eserlerinde sözlü eserlere kıyasla daha yoğun olduğu; sözlü eserlerde zemin, saz eserlerinde ise özellikle ikinci hâne bölümlerinde toplandığı belirlenmiştir. Kürdî perdesinden sonra çoğunlukla rast perdesine kalış yapılması, rast seyri içinde Nihâvend/Bûselik karakterli bir terkibin bazı eserlerde belirginleştiğini düşündürmektedir. Akustik analizler, kürdî perdelerinin icrâda mücenneb bölgesine kaymadan bakiyye aralığında seslendirildiğini göstermektedir. Sonuç olarak, kürdî perdesi rast makamında geçici bir arıza gibi değil; dönemsel üslup ve seyir tercihleriyle bağlantılı bir kullanımdır. Bu çalışma, Rast makamındaki kürdî perdesi kullanımının arızî değil, tarihsel, yapısal ve akustik olarak izlenebilir bir perde davranışı olduğunu ortaya koyarak, makam kuramında yerleşik dizi merkezli açıklamaların sınırlarını görünür hâle getirmekte ve teori–icrâ ilişkisine ilişkin önemli bir boşluğu ampirik verilerle tartışmaya açmaktadır.

More from our Archive