QIZDIRILAN TÜTÜN MƏHSULLARININ (HTP) SAĞLAMLIĞA TƏSIRLƏRI: KLINIK VƏ BIOKIMYƏVI SÜBUTLARIN SISTEMLI ICMALI (2010–2025)

Giriş: Qızdırılan tütün məhsulları (HTP) siqaretlərə nisbətən potensial olaraq daha az riskli alternativlər kimi təqdim olunur. Tütünün yandırılması ilə müqayisədə bu cihazlar tütünün qızdırılması nəticəsində oxşar nikotin səviyyəsinə malik olsa da, daha az toksik maddələrdən ibarət aerozollardan ibarətdir. Lakin bu məhsulların uzunmüddətli istifadəsinin orqanizmə təsirləri hələ də tam sübut olunmamışdır. IQOS ən geniş şəkildə araşdırılmış HTP-dir və buna görə də ədəbiyyatda tez-tez istinad edilən əsas modeldir. Lakin, sübutlar ümumilikdə yalnız məhsul sinfi səviyyəsində ümumiləşdirilir, əgər konkret olaraq başqa bir modeldən bəhs edilmir və ya açıqlanmır. Tədqiqatın məqsədi: Təqdim edilən sistemli icmal 2010–2025-ci illəri əhatə edən və dörd tibbi sahə (biokimya, kardiologiya, pulmonologiya və onkologiya) üzrə aparılmış 73 müxtəlif tədqiqatın nəticələrinə əsaslanan HTP istifadəsinin sağlamlığa təsirləri haqqında mövcud sübutları (2010–2025) ümumiləşdirir. Tədqiqatın məqsədi HTP-lərin istifadəsi zamanı yaranan toksikantlara məruz qalmanın mövcud və gələcək təsirlərini müəyyən etməyi hədəfləyir. Metodlar: PRISMA-2020 təlimatlarına uyğun olaraq PubMed, Scopus, Web of Science və ScienceDirect bazalarında HTP, biomarkerlər, kardiovaskulyar, respirator və onkoloji nəticələrlə bağlı açar söz kombinasiyaları ilə axtarış aparıldı. Daxiletmə meyarlarına HTP-ləri adi siqaretlər, e-siqaretlər və ya siqaret çəkməyən qruplarla müqayisə edən, insanlarda aparılmış orijinal tədqiqatlar daxil edildi. Məruz qalma və potensial zərər biomarkerləri üzrə məlumatlar çıxarılıb dörd müstəqil tibb mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirildi. Nəticələr: HTP-lərə (qızdırılmış tütün məhsulları) tam keçid edildikdə, yanma ilə əlaqəli toksik maddələrə məruz qalma tez bir zamanda azalır. Xüsusilə, karboksihemoqlobin (COHb) və seçilmiş uçucu üzvi birləşmələrin (VOC) metabolitləri adətən 24-72 saat ərzində azalmağa başlayır, halbuki TSNA (tütün spesifik nitrozaminlər) və NNAL (metabolitlər) kimi göstəricilər isə həftələrdən aylara qədər davam edən bir müddətdə azalır. Bu, onların daha uzun bir müddət ərzində bədəndən atıldığını göstərir. Əksər tədqiqatlarda HTP istifadəçilərində nikotinə məruz qalma davam edən siqaretçəkmə ilə müqayisədə cüzi aşağıdır və ya oxşardır; halbuki tütün və nikotindən tam imtinada bu göstəricilər daha sürətlə azalır. Tam imtinada aralıq klinik markerlər mərhələli dəyişir: lipid profili (məs., ↑HDL-X) və iltihabi göstəricilər (məs., ↓hs-CRP) ümumən 1–3(–6) ayda; ağciyərlə əlaqəli göstəriciləri (məs., FeNO, mukosiliar klirens) həftələr ərzində qismən bərpa olunur. Funksional məşq testlərində 3–12 ayda orta yaxşılaşma olduğunu bildirir. Onkoloji nəticələr klinik dinamika hələ tam xarakterizə edilə bilmir; yalnız karsinogen biomarkerlərdə erkən azalma müşahidə edilir. Ümumilikdə, HTP (qızdırılmış tütün məhsulları) istifadəçiləri, siqaretin yandırılmasından yaranan toksik maddələrə məruz qalmanın azaldılması baxımından sürətli bir başlanğıc təmizlənmə (dekontaminasiya) yaşayırlar. Lakin, digər orta səviyyəli sağlamlıq göstəricilərinin (məsələn, lipid profili və iltihab göstəriciləri) bərpası daha yavaş baş verir. Tamamilə tütün və nikotindən imtina edən şəxslər isə bu göstəricilərdə daha sürətli bir bərpa görürlər.