КОГНИТИВНЫЕ И ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРЕПОДАВАНИЯ РУССКОГО ЯЗЫКА В ВУЗАХ

Цель исследования – теоретически обосновать и описать интеграционный подход к преподаванию русского языка в вузах Республики Казахстан, в рамках которого когнитивный и лингвокультурологический компоненты объединяются в единую дидактическую систему, направленную на формирование академической и межкультурной русскоязычной компетенции студентов. Научная новизна работы заключается в разработке модели интеграционного обучения, где культурологический материал включён в структуру грамматических и лексических тем как обязательный элемент, обеспечивающий усвоение не только языковой системы, но и норм русскоязычного общения в многоязычной казахстанской среде. Методологическая база опирается на системный, лингвокультурологический и когнитивно–коммуникативный подходы. Эмпирическую основу составили данные педагогического эксперимента, проведённого в двух вузах г. Алматы (технического и гуманитарного профиля) в 2024-2025 учебных годах. В исследовании приняли участие 160 студентов 1-2 курсов. Применялись методы педагогического моделирования, лингводидактического анализа, контент–анализа, а также статистические методы (Уилкоксон, Манн–Уитни) с обработкой данных в IBM SPSS Statistics 26.0. Результаты показали, что включение культурного контекста в когнитивный цикл обучения повышает осознанность и прочность усвоения языковых норм, а также развивает межкультурную коммуникативную компетенцию студентов. Практическая ценность исследования заключается в возможности применения разработанной модели при обновлении вузовских программ по русскому языку и подготовке преподавателей к работе в многоязычной аудитории.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасының жоғары оқу орындарында орыс тілін оқытудың интеграциялық тәсілін теориялық тұрғыда негіздеу және сипаттау; бұл тәсілде когнитивтік және лингвомәдени компоненттер студенттердің академиялық және межмәдени орыс тілді құзыретін қалыптастыруға бағытталған біртұтас дидактикалық жүйе ретінде қарастырылады. Жұмыстың ғылыми жаңалығы – грамматикалық және лексикалық тақырыптардың құрылымына мәдени мазмұнды міндетті элемент ретінде енгізетін интеграциялық оқыту моделін әзірлеу, оның арқасында студенттер тек тілдік жүйені ғана емес, сонымен қатар көптілді қазақстандық ортадағы орыс тілді қарым–қатынастың нормаларын да меңгереді. Зерттеудің әдіснамалық негізін жүйелік, лингвомәдени және когнитивті–коммуникативтік көзқарастар құрайды. Эмпириялық база ретінде 2024–2025 оқу жылдарында Алматы қаласының екі жоғары оқу орнында (техникалық және гуманитарлық профильдер) жүргізілген педагогикалық эксперимент материалдары алынды; оған 1–2 курс деңгейіндегі 160 студент қатысты. Педагогикалық модельдеу, лингводидактикалық талдау, контент–талдау, сондай–ақ IBM SPSS Statistics 26.0 бағдарламасында жүзеге асырылған Уилкоксон және Манн–Уитни критерийлеріне негізделген статистикалық әдістер қолданылды. Нәтижелер мәдени контексті когнитивтік оқыту цикліне енгізу тілдік нормаларды саналы және берік меңгеруді қамтамасыз ететінін, сондай–ақ студенттердің межмәдени коммуникативтік құзыретін дамытатынын көрсетті. Зерттеудің практикалық маңыздылығы әзірленген модельді орыс тілі пәні бойынша ЖОО оқу бағдарламаларын жаңартуда және көптілді аудиторияда жұмыс істейтін оқытушыларды даярлауда қолдануға болатындығымен айқындалады.

The aim of the study is to theoretically substantiate and describe an integrative approach to teaching Russian in universities of the Republic of Kazakhstan, within which cognitive and linguocultural components are combined into a single didactic system aimed at developing students’ academic and intercultural Russian–language competence. The scientific novelty lies in designing a model of integrative instruction where cultural material is embedded in the structure of grammatical and lexical topics as a mandatory element that ensures the acquisition not only of the language system, but also of the norms of Russian–language communication in Kazakhstan’s multilingual environment. The methodological framework is based on systemic, linguocultural and cognitive–communicative approaches. The empirical basis consists of data from a pedagogical experiment conducted in two Almaty universities (technical and humanities profiles) in the 2024–2025 academic years with the participation of 160 first– and second–year students. The study employed pedagogical modelling, linguodidactic analysis, content analysis, as well as statistical methods (Wilcoxon and Mann–Whitney tests) with data processing in IBM SPSS Statistics 26.0. The results show that integrating cultural context into the cognitive cycle of instruction increases the awareness and durability of the acquisition of language norms and develops students’ intercultural communicative competence. The practical value of the research lies in the possibility of applying the proposed model when updating university Russian language syllabi and preparing teachers to work with multilingual student groups.